โครงการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำอย่างมีส่วนร่วมของชุมชน ในประเทศไทย
แผนที่
โครงการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำฯ เน้นกระบวนการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ไม่ว่าจะเป็น หน่วยงานภาครัฐ องค์กรภาคเอกชน องค์กรชุมชน ในระดับท้องถิ่นและระดับชาติ รวมถึงเครือข่ายประชาคมในลุ่มน้ำโขง มีวัตถุประสงค์เพื่อส่งเสริมและสนับสนุนให้ชุมชนมีศักยภาพและความสามารถในการจัดการ อนุรักษ์และการใช้ประโยชน์พื้นที่ชุ่มน้ำอย่างชาญฉลาดและยั่งยืน เพื่อนำไปสู่การเสนอแนะเชิงนโยบาย “ พื้นที่ชุ่มน้ำชุมชน ” บนพื้นฐานการมีส่วนร่วมของชุมชน มีระยะเวลาดำเนินโครงการ 3 ปี (พ.ศ. 2549-2551) และรับผิดชอบดำเนินงานโดย WWF ภูมิภาคลุ่มน้ำโขง สำนักงานประเทศไทย
พื้นที่ชุ่มน้ำเป็นถิ่นอาศัยที่สำคัญของประเทศไทย ทั่วประเทศมีพื้นที่ชุ่มน้ำจำนวนนับหมื่นแห่ง ไล่ลงมาตั้งแต่แม่น้ำโขงสายหลักไปจนถึงแอ่งน้ำขนาดเล็กๆ พื้นที่ชุ่มน้ำเป็นพื้นที่ที่มีน้ำท่วมขังเป็นครั้งคราวและรวมไปถึงนาข้าว ด้วยองค์ประกอบเหล่านี้จึงทำให้เกิดผลตอบแทนที่ดีในด้านเศรษฐกิจกับชาวบ้าน โดยเฉพาะในหมู่ผู้มีฐานะยากจนของประเทศไทย ชาวบ้านเหล่านี้ไม่สามารถแสดงสิทธิอันชอบธรรมที่จะเข้าไปจัดการทรัพยากรเหล่านี้ได้ และเรื่องนี้ถือเป็นประเด็นที่นำมาซึ่งการใช้ประโยชน์และการเปลี่ยนแปลงที่ไม่ยั่งยืน
เพื่อใช้เป็นเครื่องมือหลักที่จะก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงด้านนโยบายและการแทรกแซงในระดับรากหญ้า WWF จึงมุ่งไปยังพื้นที่ชุ่มน้ำในเขตภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศ พื้นที่โครงการคือลุ่มน้ำน่านตอนบน (สันปันน้ำ) จังหวัดน่าน แม่น้ำเลย (ที่ราบลุ่มแม่น้ำ) จังหวัดเลย และแหล่งน้ำอีก 2 แห่งในจังหวัดหนองคายคือบึงโขงหลงและกุดทิง เจ้าหน้าที่ WWF จะเสริมสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนเหล่านี้ (ซึ่งมักมีฐานะยากจนและแร้นแค้น) ที่อาศัยอยู่ใกล้กับพื้นที่ชุ่มน้ำทั้ง 4 แห่ง และจะชักจูงให้หน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องหันมาสนับสนุนให้ท้องถิ่นมีการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำอย่างเข้มแข็ง และให้มีการใช้ทรัพยากรอย่างยั่งยืน (ด้วยการเสริมสร้างศักยภาพและให้คำแนะนำ)
วัตถุประสงค์
วัตถุประสงค์ด้านการพัฒนาชุมชนที่อยู่ในพื้นที่ชุ่มน้ำในประเทศไทยและลุ่มน้ำแม่โขงสามารถจัดการพื้นที่ได้อย่างยั่งยืน
วัตถุประสงค์รอง
- เพื่อก่อให้เกิดการจัดการภายในชุมชน 4 แห่งที่เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำประเภทต่างๆ ในภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย
- เพื่อสร้างความสนใจและก่อให้เกิดนโยบายด้านการมีส่วนร่วมขึ้นในการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำขึ้นในชุมชน ผ่านผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลัก รวมถึงองค์กรภาครัฐที่เกี่ยวข้อง องค์กรอิสระ และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียที่ได้รับการคัดเลือกจากภูมิภาคแม่โขง (เช่น จากกัมพูชาและสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว
เป้าหมายหลัก
เป้าหมายหลัก- ระดับพื้นที่ ชุมชนต่างๆ ที่อยู่รอบๆ พื้นที่ชุ่มน้ำเป้าหมาย 4 แห่ง และ อบต. จะเข้าร่วมโครงการและได้รับประโยชน์จากการมีคณะกรรมการหมู่บ้านที่เข้มแข็ง รวมถึงการกำหนดพื้นที่ในหมู่บ้าน การจัดโซนนิ่ง และการปรับปรุงกฎระเบียบและแผนจัดการต่างๆ
เป้าหมายรอง
- ระดับจังหวัด เจ้าหน้าที่ระดับจังหวัดของจังหวัดน่าน เลย และหนองคาย จะได้รับการสนับสนุนให้เกิดการแต่งตั้งคณะกรรมการพื้นที่ชุ่มน้ำประจำจังหวัด โดยคัดเลือกตัวแทนจากชุมชนท้องถิ่นและองค์กรภาครัฐที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะเจ้าหน้าที่ภาครัฐที่เกี่ยวข้องกับการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำจะได้รับการส่งเสริมบทบาทการทำงานในแต่ละพื้นที่ หน่วยงานที่จะเข้าร่วมคือกรมประมง กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช กรมชลประทาน กรมวิชาการเกษตร และสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
- ระดับประเทศ โครงการนี้จะเสนอแนะหน่วยงานระดับประเทศ (เช่น คณะกรรมการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำแห่งชาติ) และองค์กรอิสระต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง ในเรื่องขั้นตอนและนโยบายที่จะใช้ปรับปรุงการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำที่ผ่านการมีส่วนร่วมของชุมชน เช่น บทบาทและความสัมพันธ์ของคณะกรรมการพื้นที่ชุ่มน้ำระดับจังหวัดและชุมชนต่างๆ และความสัมพันธ์ระหว่างหน่วยงานเหล่านี้กับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องสำหรับการจัดการป่าไม้ของชุมชน
- ระดับภูมิภาค โครงการฯ จะให้ผลดีให้กับกลุ่มผู้กำหนดนโยบายที่ได้รับการคัดเลือก รวมทั้งองค์กรอิสระ และตัวแทนชาวบ้าน ในการทำงานเพื่อสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนเพื่อจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำในกลุ่มประเทศที่เกี่ยวข้อง
- ระดับนานาชาติ โครงการฯ จะจัดกิจกรรมขึ้นในชุมชนที่มีการดำเนินงานด้านอนุรักษ์และพัฒนา ซึ่งเกี่ยวเนื่องกับจุดแข็งและจุดอ่อนต่างๆ ตามที่ระบุไว้ในอนุสัญญาแรมซาร์ ที่เกี่ยวกับการจัดการชุมชนท้องถิ่น
ผลที่คาดว่าจะได้รับ
ผลในพื้นที่โครงการทั้ง 4 แห่ง- 1.1 ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียของท้องถิ่นในพื้นที่ชุ่มน้ำ 4 แห่ง ได้รับการอบรมโดยผ่านกิจกรรมต่างๆ เช่น การนำเสนอผลงาน การศึกษาดูงาน เป็นต้น เพื่อนำไปใช้เป็นเครื่องมือวางแผนการใช้พื้นที่ชุ่มน้ำ และกิจกรรมต่างๆ ที่เกี่ยวกับการกำหนดพื้นที่ชุ่มน้ำ
1.2 เกิดความร่วมมือด้านการวิจัยทางชีววิทยา (การประมง พืชน้ำ นกน้ำ) และเศรษฐกิจสังคม (เศรษฐกิจสังคมและมลภาวะ) ของการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำ
1.3 ชุมชนที่เข้าร่วมโครงการและหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องมีความเข้าใจอย่างถ่องแท้ในประเด็นหลักของการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำ ด้วยการผสมผสานองค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์กับนิเวศวิทยาท้องถิ่น
1.4 พื้นที่เป้าหมาย 4 แห่ง ได้รับการประกาศ แบ่งเขต และใส่ไว้ในแผนที่ให้เป็นแหล่งใช้สอยทางพื้นที่ชุ่มน้ำ
1.5 เกิดข้อตกลงต่างๆ เกี่ยวกับพื้นที่ชุ่มน้ำ และได้รับการถ่ายทอดไปสู่ชาวบ้านอย่างถูกต้อง
1.6 ชุมชนจัดตั้งระบบตรวจสอบและประเมินผล โดยได้รับความร่วมมือจากองค์กรภาครัฐและองค์กรอิสระ
1.7 มีการแต่งตั้งคณะกรรมการพื้นที่ชุ่มน้ำแห่งจังหวัดใน 3 จังหวัดเป้าหมาย
ผลในกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลัก ของประเทศไทยและลุ่มน้ำแม่ โขง
- ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลักในประเทศไทยและลุ่มน้ำแม่โขงได้ศึกษาดูงานและรับการเสริมสร้างศักยภาพ เพื่อส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำ
- พื้นที่ชุ่มน้ำในประเทศไทยและชุมชนท้องถิ่นได้รับประโยชน์จากอนุสัญญาแรมซาร์
- เกิดการฝึกปฏิบัติและการประชุมต่างๆ ในระดับประเทศและระดับนานาชาติในประเทศไทย เพื่อส่งเสริมการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำของชุมชน ร่วมด้วยผู้บริหารจากภาครัฐและผู้มีส่วนได้ส่วนเสียอื่นๆ
- นโยบายและกฎระเบียบใหม่ๆ ที่สนับสนุนให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำนั้นได้รับการพัฒนาและคำแนะนำ
- ความตระหนักที่เพิ่มขึ้นของสาธารณชนและการสนับสนุนด้านกฎหมายและนโยบายนั้น ก่อให้เกิดการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำอย่างมีส่วนร่วมในรูปแบบที่น่าพอใจ
- องค์กรพันธมิตร WWF ประเทศไทย มูลนิธิเลยเพื่อการอนุรักษ์และพัฒนาอย่างยั่งยืน มูลนิธิฮักเมืองน่าน คณะกรรมการหมู่บ้านท้องถิ่น และองค์กรบริหารส่วนตำบลในพื้นที่ชุ่มน้ำเป้าหมาย 4 แห่ง
